Theo những ghi chép trong cuốn Gia Định Thành Thông Chí của Trịnh Hoài Đức hay Phủ Biên tạp lục của Lê Quý Đôn, không gian của toàn bộ khu vực Đồng Nai thời gian đầu nằm trong cả miền Đông Nam Bộ rộng lớn. Được giới hạn một phía bởi những dãy núi lửa đã tắt từ lâu, tạo nên một bề mặt canh tác thuận lợi nằm trong những thung lũng và núi đồi, các cư dân từ thời tiền sử ở khu vực này được sở hữu điều kiện tốt nhất cho việc trồng trọt, tuy nhiên lúc bấy giờ những khu rừng rậm hãy còn chiếm phần lớn.

Thời gian đó, các cư dân thời tiền sử cũng biết tập trung tại những nơi dễ sinh sống như thung lũng cạnh núi lửa đã tắt hay bên những con sông. Với trình độ nhận thức và sản xuất thấp, các cư dân tiền sử chỉ có thể tập trung quần cư ở những nơi mà nhu cầu sinh sống của họ dễ được đáp ứng. Và với vị trí thuận lợi cho giao thông đường thủy đơn giản, cùng với những khu rừng rậm chứa đựng nguồn thực phẩm, điểm giao nhau của các con sông trở thành miền đất nuôi dưỡng cư dân bản địa thời bấy giờ. Và Đồng Nai, một khu vực có rất nhiều địa điểm đáp ứng được nhu cầu ấy, nghiễm nhiên là nơi cư trú trên diện rộng của người tiền sử ở Nam Bộ. Giờ đây, những khu rừng rậm rạp như trước không còn nhiều nữa, nhưng mật độ phân bố rừng ở Đồng Nai vẫn rất đều. Những khu rừng rậm ngập mặn nơi đây chứa đựng trong mình cả một cuộc sống của những cư dân tiền sử ở Đồng Nai, nó được khẳng định bởi những hiện vật với nhiều chủng loại phong phú tìm thấy nơi đây. Cư trú ở những địa điểm hoang dã như vậy, chủ nhân ban đầu của văn hoá Đồng Nai đã gặp phải vô vàn khó khăn trong việc tạo lập cuộc sống của mình, cũng vì thế mà họ đã có những bước tiến dài trong quá trình tiến hoá. Đầu tiên là việc phải chống lại những khắc nghiệt của thời tiết, thêm vào đó là những đe dọa từ sự hung hãn của thú dữ, họ đã dần học hỏi được cách cư xử với thế giới tự nhiên.

Có lẽ vì đòi hỏi của cuộc sống, cũng như trình độ phát triển ở mức độ thấp, các cư dân bản địa ở Đồng Nai thời bấy giờ hoà mình với thiên nhiên, mà lúc đó chính là nơi bao bọc, nơi cung cấp nguồn sống cho họ. Vì thế mà ngoài những khu thung lũng rậm rạp, các con sông là nơi người ta dễ tìm thấy dấu vết xưa kia của họ. Căn cứ vào kết quả khảo cổ, các chuyên gia đoán định lưu vực sông Đồng Nai đã có con người cư trú từ thời sơ kỳ đá cũ cách ngày nay khoảng 700 ngàn năm đến 300 ngàn năm. Song chưa có tư liệu nào ghi vùng đất này thủa ấy gọi là gì ? Nhiều kết quả nghiên cứu cho biết, vùng này có con người sinh sống từ thời tiền sử, cách ngày nay ít nhất 5000 năm. Cư dân bản địa sống thành bộ lạc, thị tộc, giữa những lõm rừng già nhiệt đới và ven những con sông. Trên cái nguồn gốc định cư ban đầu ấy, các cư dân tiền sử ở Đồng Nai bắt đầu tạo lập cho mình một chỗ dựa để phát triển về sau này. Từ thủa ban đầu, nhờ có công cụ lao động mà lớp người cổ Đồng Nai đã dần thoát khỏi loài động vật. Họ sinh sống quần tụ thành những quần thể nhỏ, bầy người nguyên thủy nương tựa vào nhau. Ban đầu họ sống bằng cách hái lượm và chế tác những công cụ lao động, phục vụ cho cuộc sống với những nhu cầu thiết yếu nhất. Dù cuộc sống còn hoang sơ, song đã sơ khởi hình thành một hình thái xã hội người xác định.

Người cổ ở Đồng Nai đã duy trì sự tồn tại của mình hàng chục vạn năm và mở đầu cho tiến trình chinh phục môi trường, hoàn thiện dần cộng đồng người mang tính chặt chẽ càng lúc càng được xác lập nhờ vào tích lũy nhận thức. Từ thực tế săn bắt và hái lượm với những chiếc rìu, những vũ khí được chế tác thô sơ của hàng triệu năm đá cũ, người cổ ở Đồng Nai đã biết làm nên những công cụ hiệu quả hơn, đáp ứng nhu cầu sản xuất. Họ biết làm đồ gốm, chăn nuôi và đặc biệt sự sáng tạo vĩ đại là nông nghiệp. Từ những nền tảng hoạt động ban đầu ấy, những thành tựu phục vụ cuộc sống đã đưa người cổ ở Đồng Nai phát triển thêm lên một mức độ cao hơn. Tại hàng loạt các địa điểm ở Đồng Nai, người ta đã phát hiện được những công cụ lao động của người cổ, đó là những hiện vật thuộc thời đại đồ đá cũ, thời đại lịch sử đầu tiên và chiếm khoảng thời gian dài nhất trong xã hội loài người. Khởi điểm của thời kỳ này được tính từ khi con người biết chế tạo ra công cụ đầu tiên.

Khi xã hội người tiền sử ở Đồng Nai đã phát triển ở một trình độ nhận thức nhất định, những bộ lạc nhỏ bên cạnh việc chống trả thiên nhiên hoang dã, còn phải đối mặt với những cuộc xâm lược hòng chiếm địa vực sinh sống từ những bộ lạc khác, và bên cạnh những công cụ lao động thì những chủng loại vũ khí cũng được chế tạo ra. Vào thời sơ kỳ kim khí, một trong những thành tựu của Đồng Nai cổ đã xuất hiện, đó chính là những chiếc qua đồng. Với hình dáng ngọn nhẹ tiện lợi, qua đồng được sử dụng với nhiều chức năng, nó có thể giúp cư dân tiền sử hoạt động nông nghiệp, đánh lại thú dữ và tham gia vào những cuộc hỗn chiến. Những chiếc qua đồng được tìm thấy rất nhiều tại một địa điểm nằm ở phía Tây Bắc trong khu vực Đồng Nai rộng lớn. Với đặc điểm là một vùng đất rộng lớn bát ngát, những thung lũng trải dài bên cạnh những ngọn núi lửa đã tắt chứa đựng trong mình những điều kiện tốt nhất cho cuộc sống và canh tác nông nghiệp thời bấy giờ, khu vực này có thể coi là miền đất hứa cho các bộ lạc tiền sử. Người ta đã phát hiện bộ sưu tập làm từ chất liệu đồng trên sườn dốc một ngọn núi lửa cổ thuộc địa phận ấp Long Giao của huyện Long Khánh. Qua đồng Long Giao có đặc điểm chung là kích thước và trọng lượng lớn, hai mặt qua được trang trí hoa văn hình học tinh xảo và cân xứng nhau. Cấu tạo gồm: lưỡi, đốc, chuôi, hai cánh và khác nhau về thể lượng. Long Giao có thể được xem là một kho lưu giữ vũ khí của người cổ Đồng Nai hoặc nơi cư trú và mộ táng cổ có đồ gốm, nồi đồng, trúc đồng. Qua đồng là một loại vũ khí đặc biệt dùng để chiến đấu tầm gần, cũng có thể là loại vũ khí biểu thị cho uy quyền của thủ lĩnh cộng đồng.

Phát hiện về qua đồng Long Giao cho thấy người cổ Đồng Nai đã biết nghề luyện kim đạt tới trình độ cao. Sự thể hiện tài tình các hoa văn trang trí trên qua đồng thể hiện óc thẩm mỹ, sự sáng tạo của những con người tài năng. Đấy là thành quả của một phức hợp kỹ thuật nghệ thuật đỉnh cao của người tiền sử Đồng Nai. Để thích ứng trong những điều kiện lịch sử cụ thể, cư dân cổ Đồng Nai đã biết chế tạo cho mình loại vũ khí tự vệ và chiến đấu lợi hại. Đó chính là sự khẳng định vai trò, vị trí của người cổ Đồng Nai trước mọi thế lực đe dọa đến sự tồn vong chung, đồng thời thể hiện trình độ văn hoá của tầng lớp cư dân cổ ở Đồng Nai. Vậy những hoạt động văn hoá của cư dân cổ Đồng Nai bắt đầu từ bao giờ? Khó có thể tìm ra câu trả lời, ngược lại thời gian về thời kỳ đồ đá, người ta đã tìm thấy dấu vết của một hoạt động văn hoá ở mức độ cao của cư dân tiền sử Đồng Nai. Đó chính là bộ đàn đá tìm thấy ở Bình Đa, được gọi là đàn đá Bình Đa.
Bình Đa là một di chỉ cư trú thuộc loại hình làng cổ ven sông của người xưa trên vùng đất Biên Hoà - Đồng Nai. Năm 1979, tại đây đã phát hiện những thanh, đoạn đàn đá còn nguyên vẹn. Việc phát hiện đàn đá Bình Đa là một dấu nối quan trọng trong lịch sử nghiên cứu về một loại nhạc cụ độc đáo này trên lãnh thổ Việt Nam. Đây là một sản phẩm văn hoá tiêu biểu và độc đáo của cư dân trên đất Đồng Nai. Trong dáng vẻ mộc mạc, thô sơ của đàn đá là kết tinh cao độ của truyền thống chế tác và cảm nhận văn hoá của người xưa. Cùng với Bình Đa và Long Giao, những địa điểm tìm được hiện vật cổ ở Đồng Nai liên tiếp được các nhà nghiên cứu phát hiện thêm.
Sau khi đã có những phân công lao động theo nhóm, các hoạt động của cư dân tiền sử Đồng Nai đã trở nên phong phú hơn trước rất nhiều. Điều đặc biệt hơn là sự phát triển của hoạt động canh tác nông nghiệp, nhận thức về thế giới tự nhiên của họ không còn đơn giản như trước nữa. Các cư dân bản địa đã xây dựng cho mình một lối tư duy phát triển, quan niệm về thế giới xung quanh, về cuộc sống đã thay đổi. Từ đó những tục lệ cho cuộc sống, cho những người bên kia cuộc sống bắt đầu được họ chú trọng hơn.

Những đánh giá của nhiều chuyên gia về phong tục táng người chết thời tiền sử ở Đồng Nai khá phong phú, có ý kiến cho rằng người ta táng trong những phiến đá, có ý kiến lại nói táng thẳng cùng với đồ tuỳ táng, còn những cuộc khảo cổ lại cho thấy sự khác biệt rất thú vị trong lối táng người chết ở nơi đây. Tại một ngôi mộ cổ ở Đồng Nai, được gọi là mộ Cự Thạch Hàng Gòn, một trong 3 thành tựu tiêu biểu cho nền văn hoá cổ nơi đây. Ngôi mộ được xếp bằng những phiến đá to và dẹt, trên nền một phiến đá đã được gia công thành nhiều rãnh, khe. Ngôi mộ được phát hiện vào năm 1927, khi chủ trì việc mở tuyến đường giao thông từ Long Khánh đi Bà Rịa, một kỹ sư người Pháp là Jean Bouchot đã phát hiện một ngôi mộ bằng đá với những cột trụ nằm ngổn ngang trong địa phận đồn điền cao su. Được phép của trường Viễn Đông Bác Cổ, Jean Bouchot chủ trì việc khai quật di chỉ vào mùa mưa năm 1927. Sau một tháng, kết quả khai quật đã thu hút sự quan tâm của giới nghiên cứu và trở thành đề tài hấp dẫn. Cho tới tận ngày nay, khi nhiều hiện vật khác thuộc thời kỳ đồ đá ở Đồng Nai được phát hiện thêm thì mộ Hàng Gòn vẫn là một biểu tượng văn hoá của thời kỳ ấy.

Ngôi mộ được làm bởi những tấm đá hoa cương lớn và những trụ đá dài, nặng. Ngôi mộ hình hộp, dài 4,2 mét, ngang 2,7 mét, cao 1,6 mét được ghép bởi 6 tấm đá hoa cương bào khá nhẵn ở mặt ngoài, bên trong đục đẽo sơ sài. Bốn tấm đá thẳng đứng dùng làm vách, hai tấm nằm ngang dùng làm mặt đáy và nắp đậy.

Mộ Cự Thạch Hàng Gòn được đánh giá là một loại hình mộ cổ đá lớn nhất so với các ngôi mộ khác đã phát hiện ở Châu á. Năm 1928, trường Viễn Đông Bác Cổ đã xếp hạng và ghi danh vào mục các di tích lịch sử "Mộ Đông Dương, Mộ Dolmen Hàng Gòn, Xuân Lộc, Biên Hoà". Tới năm 1984, Bộ Văn hoá đã xếp hạng mộ Hàng Gòn là di tích quốc gia, một trong 10 di tích quan trọng ở Nam Bộ.

Mộ di tích Cự Thạch Hàng Gòn là một di tích độc đáo cả về nghệ thuật và kỹ thuật của các tộc người cổ ở Nam á nói chung và người Việt cổ nói riêng. Người cổ ở Đồng Nai với sức mạnh đoàn kết và tài năng sáng tạo đã dựng nên một kỳ tích còn lưu lại cho hậu thế. Sự tồn tại của mộ Hàng Gòn hơn 2000 năm qua đã góp phần làm sáng tỏ thêm nhiều vấn đề về nền văn minh được mệnh danh là "văn minh lưu vực cổ sông Đồng Nai", mặc dù việc hiểu biết về chủ nhân kiến trúc mộ Cự Thạch, hình thức tín ngưỡng liên quan của cư dân cổ vẫn còn là một bí ẩn hấp dẫn với các nhà nghiên cứu.

Thời gian cứ trôi đi, kéo theo đó là sự bào mòn những công trình, sự phá hoại từ nhữngkhắc nghiệt của thiên nhiên, nhưng quá trình phát triển của nền văn minh cổ thì không hề mất đi. Xã hội con người cổ ở Đồng Nai thời tiền sử phát triển khá rực rỡ, tạo biến chuyển cho lớp cư dân cổ Đồng Nai bước vào trang sử mới, thời kỳ sơ sử bắt đầu.

Vậy là cùng với bước tiến chung của nhân loại, cư dân tiền sử ở Đồng Nai đã trải qua một chặng đường gập ghềnh ban đầu để rồi những lớp hậu thế lại viết tiếp lịch sử cho vùng văn hoá rộng lớn. Đồng Nai có một quá khứ sâu thẳm và cực kỳ lý thú. Lòng đất Đồng Nai bảo tồn nhiều dấu vết cuộc sống của con người nguyên thủy. Nhờ vào những phát hiện khảo cổ học từ trước đến nay của các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước, Đồng Nai nói riêng, lưu vực sông Đồng Nai nói chung được biết đến với tư cách một vùng đất từng chứng kiến sự hình thành, phát triển, lao động của những cộng đồng người cổ quần tụ và liên tục sáng tạo văn minh. Vùng đất Đồng Nai có thể xem là một trong những chiếc nôi của buổi bình minh xã hội loài người. Sự xuất hiện của người cổ với nền văn minh tiền sử phát triển đã đánh dấu một thời kỳ lịch sử quan trọng trong tiến trình hoàn thiện của nhân loại.

Có thể nói, vùng đất Đồng Nai có đủ thiên thời - địa lợi - nhân hoà, mà dân gian thường gọi là "đất lành chim đậu". Nơi này là điểm hội tụ các cộng đồng cư dân, giao lưu và phát triển kinh tế, văn hoá khá liên tục trải qua các thời kỳ lịch sử, một vùng đất mở cho cộng đồng Việt từ đàng ngoài vào khai phá, mở mang.