KHÁI QUÁT SỰ HÌNH THÀNH VÙNG ĐẤT SÀI GÒN
SÀI GÒN XƯA & NAY
SÀI GÒN QUA CÁC GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ

CÁC GIAI ĐOẠN PHÁT TRIỂN CƯ DÂN SÀI GÒN

Sài gòn từ thuở mới khai sinh cho đến nay vẫn được coi là nơi "đất lành chim đậu". Cư dân khắp nơi trong cả nước, bao gồm hầu hết các dân tộc trên đất nước Việt Nam đều có mặt tại vùng đất này. Sài Gòn cũng đã thu hút cư dân của nhiều nước trong khu vực Đông Nam Á, Châu Á, Châu Âu và châu lục khác, nhưng nhiều nhất vẫn là người Hoa.

Từ buổi ban đầu với khoảng 10.000 dân, trải qua ba thế kỷ vùng đất này đã trở thành một thành phố hơn 5 triệu dân.

Lớp cư dân đầu tiên

Cách đây hàng ngàn năm, trên vùng đất hoang vu, rừng rậm, rải rác trên các giồng đất cao đã có những nhóm cư dân bản địa thuộc các dân tộc Stiêng, Ma, KơHo, MNông,... cư trú. Từ giữa thế kỷ 16, chúa Nguyễn Hoàng cát cứ phía Nam mở đầu công cuộc di dân Việt đến khai phá vùng đất mới thì đất Sài Gòn là một trong những nơi các nhóm lưu dân người Việt đến cư trú đầu tiên.

Năm 1679, một đợt di cư lớn của 3.000 người Hoa trên 50 chiến thuyền do hai tướng nhà Minh xin tị nạn đã được Chúa Nguyễn cho định cư trên đất Sài Gòn (gọi là người " Minh hương". Một bộ phận lớn trong số đó đã lập ra phố thị người Hoa tại đất Sài Gòn (nay là vùng Chợ Lớn). Đặc tính hội nhập của nhiều cộng đồng cư dân trên đất Sài Gòn đã được thể hiện ngay từ buổi ban đầu. Cho đến trước khi lập phủ Gia Định và huyện Tân Bình (1698) số cư dân sống trên đất Sài Gòn phỏng chừng 10.000 người.

Thế kỷ 18 (1698-1802)

Năm 1698, phủ Gia Định được thành lập với hai huyện đầu tiên Tân Bình và Phước Long, thì Sài Gòn - Bến Nghé thuộc huyện Tân Bình nơi đất rộng người thưa. Công cuộc di dân từ miền Trung, miền Bắc vào lập nghiệp ở Sài Gòn và phía Nam được khuyến khích và mở rộng. Dân số phủ Gia Định tăng nhanh và tập trung nhiều ở vùng đất Sài Gòn. Việc dựng các đồn binh, dinh trấn, đắp Lũy Hoa Phong (1700-1731), Lũy Bán Bích (1772) tạo ra một khu vực rộng lớn tập trung cư dân. Các khu phố thị đông dân được hình thành ở vùng Bến Nghé (quận I nay) và Sài Gòn (Chợ Lớn nay). Thợ thủ công, thương nhân các nơi kéo về ngày càng đông. Người Hoa ở phương Bắc tiếp tục xin tị nạn trên đất Sài Gòn. Năm 1778, do ảnh hưởng cuộc chiến Tây Sơn - Chúa Nguyễn, hàng ngàn người Hoa định cư ở Cù Lao phố (Biên Hòa), kéo về phố thị Sài Gòn (Chợ Lớn nay) lập ra phố thị người Hoa dọc theo kênh Tàu Hủ, khiến nơi đây trở thành nơi buôn bán sầm uất.

Khi cuộc chiến với Tây Sơn chấm dứt trên đất Gia Định, để xây thành Bát Quái (1790), lập Gia Định kinh triều đình thời Nguyễn Ánh phải huy động tới 30.000 dân phu. Như vậy đến cuối thế kỷ 18 cư dân Sài Gòn - Bến Nghé đã khá đông đúc, có thể đến hàng chục vạn người.

Thời kỳ 1802-1859

Từ năm 1802-1855, sau khi Nguyễn Ánh lên ngôi hoàng đế cho đến thời Minh Mạng, chính sách khuyến khích mộ dân vào Nam khai hoang lập ấp, xây dựng đồn điền được mở ra thành một phong trào rộng lớn trong cả nước. Các luồng di dân nhập cư vào Nam bộ và Sài Gòn ngày càng đông. Nhiều đồn điền, trại ấp mọc lên. Do quá trình mộ dân nhập cưđã làm cho dân số Gia Định (Nam bộ) tăng lên 97.100 suất đinh (uớc 700.000 dân). Trấn Phiên An có 28.200 suất đinh (ước định 180.000 dân). Dân số Sài Gòn lúc này khoảng 60.000 dân. Đến trước khi Pháp chiếm (1859) dân Sài Gòn - Chợ Lớn có khoảng 100.000 người.

Thời kỳ 1859-1945

Từ khi Pháp bắt đầu chiếm thành Gia Định (1859) dân chúng Sài Gòn sơ tán về miền quê, dân số khu vực thành phố giảm hẳn. Nhưng ngay từ tháng 4-1860, đô đốc Charner đã ra nghị định thành lập "Thành phố Sài Gòn" theo bản đồ qui hoạch đầu tiên của kiến trúc sư Coffin phác họa: Một thành phố rộng 25km2 với 500.000 dân. Vào những năm đó, khu vực Chợ Lớn chỉ còn khoảng 10.000 dân, Sài Gòn chỉ còn 7.000 - 8.000 dân. Nhưng vào những thập kỷ cuối thế kỷ 19 dân số thành phố tăng dần: Năm 1881 dân số riêng Sài Gòn là 13.480 người (chưa kể số dân sống trên sông nước), năm 1887 lên tới 35.000 người. Năm 1909 dân số riêng Sài Gòn - Chợ Lớn đã có 233.000 người (Sài Gòn 53.000 người, Chợ Lớn 180.000 người). Năm 1916 số dân thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn có khoảng 250.000 người chiếm 73% cư dân đô thị. Năm này, tỉnh Gia Định có 248.716 người, tỉnh Chợ Lớn có 212.536 người (số liệu tổng điều tra dân số Nam kỳ). Mười năm sau (1926) dân số thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn lên tới 341.000 người (Sài Gòn: 143.000, Chợ Lớn: 198.000).

Năm 1939, dân số thành phố Sài Gòn - Chợ Lớn là 620.000 người. Đến năm 1943 dân số thành phố đã lên tới một triệu người.

Thời kỳ 1945-1975

Suốt thời kỳ này, dân số thành phố có nhiều biến động. Dân số thành phố thời kỳ đầu khoảng dưới một triệu người. Sau hiệp định Genève 1954, số dân thành phố đã đạt tới hai triệu người. Đến năm 1970, dân số thành phố đã lên tới khoảng ba triệu người. Cho đến trước ngày Sài Gòn giải phóng (30/4/1975), dân số thành phố đã lên tới 3,9 triệu người.

Sài Gòn sau ngày đất nước thống nhất (30/4/1975)

Dân số toàn thành phố đầu năm 1976 (tổng điều tra 5/2/1976) có: 3.464.141 người, mật độ trung bình: 2.674 người/km2. Mặc dù một bộ phận dân cư đã được đưa trở về quê cũ nhưng dân cư nội thành cũng còn tới 2.669.547 người, mật độ trung bình 18.707 người/km2. Một số quận mật dộ dân số rất cao như: quận 5: 53.276 người/km2, quận 3: 48.686 người/km2, quận 11: 45.898 người/km2... Các huyện ngoại thành có 794.504 người, mật độ bình quân 680 người/km2. Củ Chi chỉ có 348 người/km2.

Từ năm 1976-1979, dân cư biến động lớn: một bộ phận chạy ra nước ngoài, một bộ phận khác được hồi hương, đi xây dựng kinh tế mới. Mặc dù cũng có bộ phận dân cư từ miền Bắc và các tỉnh khác bổ sung vào thành phố nhưng đến 01/10/1979 dân số thành phố giảm xuống còn 3.293.146 người. Từ năm 1980 đến 1985 cư dân thành phố đã dần dần ổn định. Nhưng từ sau 1985 (bước vào thời kỳ đổi mới) dân số thành phố bắt đầu tăng nhanh. Tổng điều tra dân số 01/04/1989 cho thấy: dân số thành phố đã lên 3.924.435 người. Tổng điều tra dân số 01/04/1999: dân số thành phố lên tới 5,037 triệu người. Bình quân số dân/km2 ở quận 5 là 51.131 người/km2, quận 4 là 48.002 người/km2, quận 3: 46.343 người/km2, quận 11: 47.615 người/km2. Dân số quận Tân Bình lên tới 578 ngàn người, quận Bình Thạnh lên tới 402 ngàn người. Các huyện ngoại thành dân số cũng tăng lên nhanh chóng. Trong cộng đồng cư dân của thành phố người Hoa có khoảng trên 430 ngàn người và hơn 30 dân tộc khác nhau cùng chung sống.

Những năm đầu mới giải phóng, toàn thành phố chưa đầy nửa triệu ngôi nhà ở. Trong nội thành, đằng sau những dãy phố là hàng chục ngàn ngôi nhà lụp xụp, ổ chuột, nhà trên kênh rạch chen chúc nhau.Ở ngoại thành hầu hết đều là nhà tôn, nhà lá. Sau 10 năm khôi phục kinh tế, bắt đầu từ năm 1985 trở đi, cư dân nội thành và ngoại thành bắt đầu xây dựng lại nhà cửa. Ở các quận nội thành nhiều khu nhà lụp xụp được giải tỏa thay thế bằng những khu nhà cao tầng được xây cất theo kiểu dáng hiện đại. Vùng ven đô (Tân Bình, Bình Thạnh, Gò Vấp, Thủ Đức...) nhiều khu dân cư mới, khu biệt thự cao cấp... được xây dựng theo qui hoạch phát triển đô thị của thành phố. Đặc biệt từ sau 1990 ở khu vực trung tâm thành phố (quận 1) nhiều tòa nhà 15-35 tầng được xây dựng với kỹ thuật hiện đại. Vùng nông thôn ngoại thành 40-60% nhà cửa cư dân các thôn ấp đã xây dựng kiên cố. Gần như 100% thôn ấp đều đã được cung cấp điện lưới quốc gia, bộ mặt nông thôn đang được đổi mới.